Wat doen de bijen in de winter.

De laatste tijd heb ik op Facebook en op deze pagina vooral wat berichten over van alles over de bijenproducten. Dit vooral omdat er in de winter niet heel veel over de bijen te melden is. Maar dat wil niet zeggen dat er niets te beleven is in de bijenkast. Sterker nog, voor de bijen is het nu een ‘struggle for life’  Honingbijen zijn eenmaal koudbloedige insecten, vandaar de Engelse bijnaam ‘queen off the sun‘. Zodra het zonnetje gaat schijnen vooral vanaf een graad of 12 dan beginnen de bijen pas in hun element te komen. Daar zijn ze echt op ingesteld! In deze koude maanden is het een heel ander verhaal.

Bijenkast in de winter

Buiten is het koud, binnen warm! Foto Jaap van Popering

Terug in de tijd.

Maar om te begrijpen wat er nu gebeurd moeten we eerst even een stukje terug in de tijd. Tegen de tijd dat het seizoen ten einde komt en de temperaturen wat dalen gaan de bijen zorgen dat ze goed de winter doorkomen. Ze weten dat er schaarste gaat komen in de winter. Hiervoor nemen ze eerst een heel dramatische stap, namelijk alle onnodige monden die gevoed moeten worden zullen ze al dan niet vriendelijk verwijderen. Het gaat hierbij dan over de darren (mannetjes bijen) die voor de bijenkast in de winter niets meer toevoegen. Sterker nog; die luie darren voeren gedurende het hele jaar niets uit. De enige missie wat een dar in zijn leven heeft is seks! (voor veel mensen klinkt dit bekend?) Aangezien geen bijenkoningin in de winter op bruidsvlucht gaat (het verhaal van de seks, de koningin en de bruidsvlucht wordt in de zomer nog een leuke blog) en de mannetjes verder geen functie hebben beginnen de bijen aan de darrenslacht.
Deze naam is net zo gruwelijk als hij lijkt. De mannetjes worden met geweld uit de kast getrokken en er letterlijk uit gegooid. Die gene die daar mentaal nog niet klaar voor zijn worden dood gestoken.

Het bijenvolk krimpt

Hiermee is de bijenkast al een hoop monden kwijt. Maar ook de koningin speelt hier op in door steeds minder eitjes te gaan leggen. Legt de koningin in de zomer op een goede dag makkelijk 1500 eitjes, in de winter bouwt ze dit af tot het moment dat ze zelfs helemaal geen eitjes meer legt. Op deze manier komen er minder nieuwe bijen in het volk. De bijen die nu geboren worden hoeven ook niet meer druk naar al die planten te vliegen waardoor ze niet verslijten. Deze bijen worden winterbijen genoemd. Doordat ze niet verslijten kan een bij die normaal maar 6 weken oud wordt, nu ineens wel een half jaar oud worden! Hoezo ze werken zich dood!  Maar op deze wijze zal een bijenvolk van wel 60.000 wordt dan ook redelijk vlot in aantal afgebouwd worden richting de 5.000 tot 12.000 bijen.

bijen moer

De koningin gaat steeds minder eitjes leggen

Is 5000 tot 12000 bijen dan weinig?

Wellicht lijkt het nog steeds onlogisch om met zo veel monden de winter in te gaan, maar dit aantal is nodig voor hun eigen verwarmingssysteem. Doordat bijen vrij slecht tegen kou kunnen hebben ze hier een heel gaaf trucje op bedacht. Ergens zijn ze er ooit achter gekomen dat als ze met zijn allen tegen elkaar aan gaan zitten het dan een stuk warmer wordt. Maar nog warmer krijgen ze het als ze dan ook nog eten. ze eten dan niet zo zeer voor de honger maar verbranding van eten geeft warmte af. Door regelmatig wat van de honing te eten worden de bijen warmer. Dat is uiteraard heel fijn voor de bijen in de binnenzijde van de bal met bijen (ook wel tros genoemd, als de bijen op elkaar zitten zegt een imker dat de bijen op tros zitten dus) maar de bijen aan de buitenzijde koelen hard af. Maar ook daar zijn de bijen erg slim mee, de buitenste bijen die te koud worden kruipen weer naar het midden van de bal waar ze lekker opwarmen. Daar waar de bijen normaal alles in hoge snelheid doen gaat dit allemaal relatief langzaam zodat ze zo weinig mogelijk energie verbruiken.

bijen winter

Deze bijen zijn klaar voor de winter. Foto Jaap van Popering

Struggle for life

Deze tros bijen verplaatst zich in zijn geheel langzaam door de bijenkast. Maar als ze hierin een fout maken en ze gaan van het voer af in plaats van naar nieuw voer toe dan raken ze ‘van het voer af’. Tegen de tijd dat ze dit merken is het kwaad al geschiet. Ze kunnen geen nieuw voer eten, en rap koelt de hele tros af waardoor ze met zijn allen sterven van de kou. Het is dus zeker niet zo dat ze lekker relaxt in de kast zitten met koud weer, maar het is eerder een strugle for life!

Indringers in het volk

De imker moet in deze tijd van het jaar zorgen dat er geen ongewenste gasten in de bijenkast komen. Muizen bijvoorbeeld merken al vlot dat daar binnen een lekker droog plekje is. De muizen knagen graag door de bijenwas heen en slepen allerlei takjes en dergelijke naar binnen om er een nestje te maken. Maar ze maken er dan zo een zooi van, dat als je pech hebt je hele kast verwoest is hierna. Tegen de tijd dat de bijen weer actief worden verdrijven ze zelf die indringer wel. Maar zo lang het koud is zijn de bijen weerloos tegen deze indringer.

bijenkast muis

Deze muis had een fijne droge plek gevonden! Foto Jaap van Popering

Apis Mellifera-Mellifera

Het probleem van de huidige bijen in Nederland is dat dit niet de oorspronkelijke bijen zijn die hier woonde. Vroeger woonde hier de zwarte bij (apis Mellifera-mellifera) die helemaal ingesteld was op de omstandigheden hier. Ze konden goed omgaan met lange winters en slechte zomers. Vele jaren geleden hebben mensen diverse soorten bijen geïmporteerd voor vooral een hogere honingopbrengst. Dit waren vooral bijen uit de zuidelijke landen die in een goede zomer inderdaad meer honing haalden. Maar zodra het weer minder wordt blijven deze bijen langer in de kast zitten. Het nadeel hiervan is weer dat die zuidelijke bijen niet optimaal ingespeeld zijn om zo’n lange winterzit. Vaak krijgen ze dan problemen krijgen met hun darmen. Zo lang het te koud is moeten ze hun behoefte inhouden (soms maanden) maar als dat té lang wordt, krijgen de bijen ineens diarree. Imkers noemen dit Roer. De bijen kunnen hun behoefte dan niet meer inhouden en de hele bijenkast wordt een grote vervuiling.

De imker doet zijn best voor de bijen

Deze Roer ontstaat vooral omdat er in honing relatief veel afvalstoffen zitten die de bijen niet kwijt kunnen. Dit is dan ook de grote reden dat imkers hun bijen op suikerwater laten overwinteren. Zoals ik eerder schreef gaat het de imker echt niet om dat laatste beetje honing. Dit wordt juist gegeven vóór de bijen. In suiker zitten minder afvalstoffen en de suiker zelf verbranden de bijen prima. Hiermee zorg je dus voor een gezond vitaal volk voor het voorjaar. Imkers zijn echt geen gierige oude mannetjes meer die de laatste druppel honing van de bijen stelen, maar tegenwoordig zijn imkers alle soorten en maten mensen uit alle bevolkingsgroepen die het in het algemeen heel goed voor hebben met hun bijen. Als ze tegen het einde van een lange winter krap in het voer komen, krijgen de bijen extra suikerdeeg van de imker.

suikerdeeg apis melifera

Suikerdeeg wordt gegeven als de bijen door het voer zijn. Foto Jaap van Popering

Misverstand

In het voorjaar, zodra de bijen weer actief vliegen en hun eigen voedsel halen wordt dit suikerwater weer uit de kast verwijderd zodat er geen mening ontstaat van suikerwater en honing. Het is dan ook jammer dat veel mensen die gezondheidsblogs schrijven zo negatief reageren op het gebruik van suikerwater bij de bijen. Dit doe je niet uit hebberigheid, maar juist voor de bijen. Ze schrijven dit allemaal van elkaar over lijkt het en niemand zit te wachten op het echte verhaal. Ik heb al diverse schrijvers uitgenodigd om een keer het echte verhaal te horen, maar niemand die nog gereageerd heeft.

Liever honing

Als het aan mij lag zouden de bijen graag op hun eigen honing mogen overwinteren, maar ik wil het de bijen niet aandoen dat ze in de loop van de winter tegen problemen aanlopen. Vergeet niet, het zou voor mij echt een stuk minder werk zijn om de bijen gewoon op eigen honing te laten overwinteren dan al dat gedoe met suiker kopen, suikerwater aanmaken en elke kast diverse keren suikerwater te geven. En dan moet ik in het voorjaar weer het te veel aan suikerwater verwijderen!

bijenvolk sneeuw

Hoe houd het is maakt niet uit, de bijen weten het warm te houden. Foto Jaap van Popering

Ten slotte

Maar goed, de bijen zitten nu op tros elkaar warm te houden. Dit zullen ze blijven doen tot het weer iets beter wordt. Komt er een lekkere dag tussendoor dan maken ze van die dag gebruik om buiten de kast hun darmen te legen (een reinigingsvlucht) maar los daarvan blijven ze lekker bij elkaar, eten honing en vooral suikerwater. Ik vrees dat ik tot het voorjaar dan ook niet heel veel over de bijen zelf kan schrijven. Anderzijds schieten me dagelijks onderwerpen te binnen dus zal ook deze blog over de bijen zelf spoedig een vervolg krijgen in welke vorm dan ook!

Dankwoord

Een bijzonder dankwoord voor Jaap van Popering die me belangeloos een aantal foto’s leverde voor deze blog. Heb je zelf (eigen!!) foto’s? Die vind ik altijd leuk om te krijgen en te mogen gebruiken.